خانه زنان سنگال ؛ نهادی اجتماعی برای غلبه بر نابرابری های جنسیتی در روستای باقره سنگال

خانه زنان سنگال بنایی است دربرگیرنده، خطی و مرکزگرا که از نظر فرمی ایده‌ هایی بیان گرایانه را دنبال می‌ کند. با توجه به ویژگی‌ های اقلیمی، فرهنگی و مفهومی پروژه، به ایده‌ های سبکی و سادگی توجه بیشتری شد و در نهایت کاربست مصالح و فناوری‌ های بومی منطقه در تن و روحش نمود یافت.

تیم طراحی: سجاد آئینی ، نوید جلائیان قانع ، محمد رضایی ، غزاله معماران

(طرح پیشنهادی برای مسابقه بین المللی طراحی خانه زنان در آفریقا در سال ۲۰۲۱ میلادی)

 

خانه زنان سنگال

در طراحی خانه زنان باقره در سنگال تلاش شد تا معماران مسئله ای جهانی را با صورت بندی منطقه ای مورد واکاوی قرار دهند. نابرابری جنسیتی در فرهنگ‏ ها، زمان ‏ها و جغرافیاهای گوناگون به شکل هایی مختلف و به صورت مداوم بازنمایی می‏ شود، به همین واسطه می توان از آن به عنوان مسئله ای جهانی یاد کرد. توسعه نامتوازن، ناپایدار و نابرابری جنسیتی از مهم ترین چالش های مناطق کمتر توسعه یافته است.

در پروژه مرکز زنان باقره تلاش شد تا در سه لایه عملکردی، فرهنگی و اجتماعی، موضوع پیکر بندی شود. بنابراین با توجه به اهمیت موضوع مسئله، در گام اول برای طراحان پاسخگویی به نیازهای عملکردی که در گذر از وضع موجود می توانستند کارگشا باشند، اهمیت یافت و در گام دوم تلاش شد تا این ضرورت ها در تطابق با بستر فرهنگی به تعادل و همزیستی برسند و در ارتقا کیفیت زیست اجتماعی کارگشا باشند.

خانه زنان سنگال

با توجه به مطالعاتی که از بستر صورت پذیرفت، طراحان تصمیم گرفتند تا موضوع را مسئله محور مورد مطالعه قرار دهند؛ به همین واسطه تلاش ها معطوف به شناخت سبک زندگی بر آمده از یک زیست روستایی و دهقانی شد. پس از فهم سبک زندگی غالب در بستر، مسئله ترجمان فرمی آن برای پاسخگویی به مسائل زنان بود. به همین جهت ۱۱ کلان ایده مورد بحث قرار گرفت که به نظر شکل دهنده به زندگی روستایی زنان باقره بود. در ادامه هر یک از این ۱۱ کلان ایده به اختصار شرح داده خواهد شد:

  • فرهنگ

طراحان در نخستین مواجهه، از مسئله خانه زنان تلقی فرهنگی داشتند. به همین واسطه تلاش شد تا علاوه بر طراحی ما به ازای عینی اثر، برای طراحی تصویر ذهنی اثر نیز گام برداشته شود. در این فرآیند دو مبنا مورد توجه قرار گرفت مبنای اول موضوع زمان بود که روایت آن را نمایندگی می کرد. بنیان این روایت با توجه به زیست دهقانی ساکنین باقره مبتنی بر دوره های کشت و زرع (کاشت، داشت و برداشت) شکل گرفت. به همین واسطه تلاش شد تا فعالیت های مختلف برای زمان های گوناگون در مجموعه طراحی شود و هر فضا در طول سال عملکرد های گوناگونی را تجربه کند. مبنای بعدی برای بازنمایی موضوع فرهنگی معطوف به محل جانمایی عملکرد ها و رفتار ها بود . به این معنا که اثر شامل طیفی از فضاهای باز، نیمه باز و بسته بود. به همین جهت و به تناسب ضرورت های اقلیمی و عملکردی سعی شد تا رفتار ها و عملکرد های گوناگون با توجه به کیفیت های فضایی مختلف در اثر جانمایی شوند.

  • گفتگو

به نظر می رسد بخش مهمی از مسائل مربوط به توسعه، نتیجه فقدان فضای گفتگو است. اگرچه این بستر ساختی ذهنی دارد و پیش از هر چیز نزدیکی باید میان دو اندیشه و نگاه شکل گیرد، اما فضای معماری نیز در پیشبرد گفتگو بی تاثیر نیست. ما به ازای عینی آن یعنی فضای کالبدمند معماری محملی برای شکل گیری گفتگو است. به همین واسطه در طراحی خانه زنان باقره تلاش شد تا اثر ترجمانی فرمی از فعل گفتگو کردن باشد . در همین راستا طراحان تا حد امکان سعی کردند تا فضا را برای حضور انسان فراهم کنند و عرصه ای را در اختیار انسان قرار دهند تا به شکلی رو در رو و بی واسطه فرصت گفتگو فراهم گردد. ترجمان فرمی این ایده در هندسه طرح تبلور یافته است.

  • آموزش و آگاهی

شاید حلقه مفقوده عدم توسعه یافتگی موضوع آموزش است. در واقع بخش مهمی از توانمند سازی جوامع به ویژه جوامع زنان از مسیر آموزش می گذرد. طراحان در برنامه ریزی طرح تصمیم گرفتند تا فرصت را برای طیفی از آموزش های گروهی تا آموزش های فردی و رو در رو و همچنین آموزش های غیر مستقیم و مستقیم فراهم آیند. به همین واسطه تلاش شد تا علاوه بر طراحی فرم های مرسوم فضاهای آموزشی به شکل کلاس درس، فضاهایی انعطاف پذیر برای شکل های دیگر آموزش فراهم شود.

  • رقص و بازی

رقص و بازی نوعی از حضور اجتماعی است که ابعاد فرهنگی آن غیر قابل انکار است. برای تاکید و تقویت رویه های فرهنگی موجود در بستر طراحان میدانی برای حضور اجتماعی مردم در طرح در نظر گرفتند تا فرصت برگزاری مراسم بومی روستای باقره در فضای باز میدانگاه خانه زنان فراهم آیند. اهمیت این فضا از دو نظر غیر قابل انکار است، نخست زنانگی همواره همراه با مادر بودن همراه بوده است و خانه زنان بدون در نظر گرفتن نسل آینده و رابطه زنان با فرزندانشان به نوعی نقص محسوب می شود. خانه زنان و حضور کودکان در آن فرصتی برای آموزش و پرورش نسل آینده باقره میتواند باشد تا آسیب های ناشی از خلا آموزشی در نسل آینده رفع گردد. موضوع حائز اهمیت دیگر فرصت حضور مردان در خانه زنان است. بستر برگزاری مراسم آئینی فرصت حضور مردان و آشنایی و آموزش آنها در مواجهه با مسائل زنان را فراهم می کند. چنین مواجهه ای با موضوع می تواند در ارتقای اجتماعی جامعه روستایی باقره موثر باشد.

  • نماد ها و نشانه ها

در طراحی خانه زنان سنگال تلاش شد تا طراحان در لایه های نهایی اثر و پس از پاسخگویی به مسائل عملکردی و کاربردی با رویکردی فرهنگی مواجهه ای نمادپردازانه با موضوع داشته اند. در مواجهه با مسائل زنان دو رویکرد کلان وجود مورد شناسایی قرار گرفت، رویکرد نخست تلاش دارد تا از تقسیم بندی های جنسیتی اعتبار زدایی کند و مسئله را به نحوی انسان شناسانه مورد بررسی قرار دهد و رویکرد دوم سعی دارد تا با تاکید گذاشتن بر تفاوت ها، تمایز ها و همینطور تبعض هایی که به شکل مداوم بر زنان گذشته است نوعی از تبعیض مثبت را پیشنهاد میدهند. طراحان در مواجهه با این مسئله تصمیم گرفتند تا ضمن تاکید بر وجود تبعیض ها با نگاهی حد وسطی با استعاره در فرم پایه اثر ، یک شکست ایجاد کردند. اگرچه این شکست به نوعی می تواند تبلور نوعی از ثنویت باشد، اما زیر لوای یک پوشش بام سرتاسری به وحدت رسیده است. مرکز گرایی و فرصت روبرو شدن افراد با یکدیگر نیز از جمله وجوه نمادین اثر است، چرا که به صورت بالقوه فرصت حضور جمعی را برای کاربران فراهم خواهد کرد.

  • بهداشت

به نظر می رسد بهداشت در ساحت بهداشت روان، بهداشت عمومی و چه بهداشت جنسی از شاخصه های مهم در توسعه جوامع است. به همین جهت در برنامه فیزیکی تلاش شد تا از سه طریق معماری به عنوان تسهیلگر در ارتقا بهداشت زنان به خدمت آید. در بخش اول قرار گیری فضایی برای درمانگران و تسهیلگران برای ارتقای بهداشت عمومی تلاش شده است. نقش دومی که فضا برای ارتقای بهداشت عمومی و به طور خاص بهداشت روان فراهم می کند، فراهم کردن بستر گفتگو است. صحبت از مسائلی که در بین زنان مشترک است می تواند به نوعی نقشی درمانی را ایفا کند. طراحی سکوهایی برای نشستن و سخت گفتن و تلاش برای طولانی تر کردن عمر فضا از بازنمایی های این رویکرد در پروژه است.

  • رسانه و ارتباطات

در جهان امروز رسانه می تواند منجر به برتری های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و آگاهی جمعی گردد. به نظر می رسد رسانه می تواند در بازنمایی زنان باقره و توانمند کردن آنها و ارتقا زندگی آنها موثر باشد. جلب توجه به باقره و بازنمایی جهانی از مسائل زنان در رفع مسائل زنان می تواند نقشی موثر ایفا کند. به همین واسطه در دو لایه تلاش شد تا خانه زنان سنگال بتواند بستری برای بازنمایی رسانه ای مسائل زنان باشد. در گام اول تلاش شد تا فرم ظرفیت های زیبایی شناسانه جهت بازنمایی در رسانه را داشته باشد. در گام دوم با نصب نمایشگرهایی برای آموزش و نمایش محصولات رسانه ای می تواند فرصتی برای نمایش این آثار فراهم شود .

  • خانه زنان به مثابه پناهگاه

به نظر می رسد زنان و جامعه زنان همواره در معرض برخی از بد رفتاری ها و سو رفتار ها بوده اند. اگرچه لازمه عبور از چنین بحران هایی ضرورت کارهای بلند مدت را روشن می کند، اما وجود مکانی امن برای پناه بردن به آن در لحظه های بحرانی می تواند بسیار در کاهش خشونت ها و یا بدرفتاری ها کارگشا باشد. طراحان در حین طراحی به کانونی می اندیشیدند که حتی تصویر دور نمای آن بتواند حس امنیت را در زنان ایجاد کند و مامنی برای زنان آسیب دیده باشد.

  • اجتماع و خانواده

خانواده به عنوان نخستین نهاد اجتماعی از یک سو و زن به عنوان رکن تاثرگذار نهاد خانواده بسیار مهم است. از موضوعات بنیادین این کلان ایده، تلاش برای به حداکثر رساندن حضور اجتماعی زنان است. فرصت برای شکل گیری شبکه روابط و گروه های دوستی میان زنان از یک سو و کسب اعتبار اجتماعی از سوی دیگر و همینطور کشاندن همه اهالی روستا به خانه زنان به عنوان یک مرکز فرهنگی و اجتماعی از اهداف پروژه بوده است. برای این منظور تلاش شد تا با کنار هم قرار دادن طیفی از خدمات در کنار یکدیگر و ایجاد فضایی امن برای حضور زنان فرصت اجتماع پذیر شدن اثر فراهم آید.

  • توانمندسازی (کسب و کار)

آنچه می تواند به پایداری توسعه کمک کند، توانمند سازی زنان و خلق فرصتی برای استقلال و حضور اجتماعی برای آنها است. این توانمند سازی زمانی پایدار خواهد بود که مبنایی درون زا داشته باشد. گروه طراحی پس از مطالعه بستر و بررسی  سبک زندگی رایج در باقره با تصویری از زیست دهقانی مواجه شد. گروه در لایه برنامه ریزی تلاش کرد تا فضاهایی برای خرید و فروش فرآورده ها، فرآوری محصولات کشاورزی و به کارگیری صنایع تکمیلی که می توانند برای محصولات ارزش افزوده ایجاد کنند . اهمیت این موضوع از آنجاست که وجود چنین ساختاری می تواند در کاهش دادن عارضه های ناشی از مسائل اجتماعی چون زنان بد سرپرست و یا زنان سرپرست خانوار موثر باشد . در ترجمان فرمی این ایده تلاش شد تا عرصه هایی برای کارهای گروهی و عرضه محصولات ناشی از آن در اختیار زنان قرار گیرد.

  • اقلیم و طبیعت

طبیعت ویژه باقره به اثر ضرورت های اقلیمی را دیکته می کند که نادیده گرفتن آنها می تواند از زیست پذیری اثر بکاهد. طراحان برای این امر تصمیم گرفتند تا به نفع زیست پذیری اثر را تا حد امکان در تطابق با طبیعت نهایت رواداری را انجام دهند. به همین جهت تصمیم گرفتند تا در طراحی مولفه هایی چون  مصالح، هندسه، سطح بازشو ها، نسبت فضا های باز و بسته، سایه اندازها و … تا حد امکان در نهایت تطابق با خانه های بومی باقره باشد. به همین واسطه پس از مطالعه معماری بومی تلاش شد تا چه در کیفیت های فضایی و چه در مصالح و بازشوها تا حد امکان اثری در ارتباط با بستر طرح خلق شود.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *