قلعه پرتغالی ها ؛ مرمت یا تخریب؟ مسئله این است!

قلعه پرتغالی ها ؛ مرمت یا تخریب؟ مسئله این است!

اختصاصی هنر و معماری آبگینه : به تازگی تصاویری از به اصطلاح مرمت قلعه پرتغالی ها در فضای مجازی منتشر شده است! مرمتی که بیشتر به دفن تاریخ در پشت دیوارهای قطور می ماند! قلعه پرتغالی ‌های هرمز که در ضلع شمالی این جزیره و در ساحل دریا قرار دارد، مهم‌ ترین قلعه باقی مانده از روزگار تسلط پرتغالی ‌ها بر سواحل و جزایر خلیج فارس است. جالب است بدانید این قلعه به فرمان آلفونسو آلبرکرک ، دریانورد پرتغالی در سال ۱۵۰۷ میلادی و در محلی موسوم به مورنا احداث شد.

قلعه به شکل چند ظلعی نامنظم ساخته شده است؛ ساختمان آن بسیار محکم است و دیوارهایی به قطر در حدود ۳ متر آن را دربرگرفته است؛ همچنین برج ‌هایی به ارتفاع حدود ۱۲ متر در چهار گوشه قلعه واقع شده است‌. تاسیسات قلعه شامل انبارهای تسلیحات، آب انبار و اتاق ‌هایی با سقف هلالی است. در زمان شاه عباس که به استعمار پرتغالی ‌ها در ایران خاتمه داده شد، این قلعه به دست امام قلی خان از سرداران شاه عباس فتح گردید!

یادگارهای پرتغالی ها که امروزه تنها عنوانِ پرتغالی ‌ها را با خود یدک می ‌کشد، جذابیتی توریستی و تاریخی در جزیره هرمز است که هر ساله هزاران گردشگر داخلی و خارجی را به سوی خود جذب می‌ کند (ورود ۸۰۰ هزار نفر گردشگر به جزیره هرمز تا قبل از شیوع کرونا). قلعه ای که با بی ‌مهری ‌های زیاد، اکنون فرسوده شده است و در حال ریزش است! حتی بنا بر اخبار منتشر شده، تعدادی از لوله‌ های توپ قلعه در طول چند سال گذشته به سرقت رفته‌ است و باقی مانده ‌ها نیز نیاز به مرمت دارند.

قلعه پرتغالی ها ؛ مرمت یا تخریب؟ مسئله این است!
در حال مرمت (تخریب!)
قلعه پرتغالی ها ؛ مرمت یا تخریب؟ مسئله این است!
پیش از مرمت

این قلعه که به عنوان یکی از برند‌های جزیره برای جذب گردشگر داخلی و خارجی شناخته می شود، مدتی است به تیغ مرمت سپرده شده است! تیغی که بر دل این قلعه ی ۴۰۰ ساله همچون دشنه ای آتشین فرود آمده است. مراحل مرمت قلعه پرتغالی ها ، ۳۱ تیر ماه سال ۱۳۹۸ شمسی و پس از ۲۰ سال آغاز شد. در ابتدا معاون میراث فرهنگی استان هرمزگان و سپس مدیر کل میراث فرهنگی استان هرمزگان خبرهای مسرت بخشی از مراحل مرمت قلعه پرتغالی ها داشت! رضا برومند ، مدیر کل میراث فرهنگی استان هرمزگان در مصاحبه ای پیرامون مرمت این قلعه ی ۴۰۰ ساله چنین گفت: ” مرمت اضطراری قلعه را آغاز کردیم و بخش ‌هایی از قلعه مانند سربازخانه و درب ورودی قلعه و بخش‌ هایی از قلعه که مشرف به دریا بوده است و احتمال ریزش آن وجود داشت را مرمت کردیم و امیدواریم با مرمتی که صورت می ‌گیرد، این قلعه را به‌ عنوان مکانی با ویژگی ‌های خاص تاریخی و اهمیتی که در جزیره هرمز دارد، به مکانی برای ورود گردشگران داخلی و خارجی تبدیل کنیم. “

در حالی که این مسئولان تلاش می ‌کردند تا رضایت مردم جزیره را جلب کنند، راه را به اشتباه رفتند و در نخستین قدم به جای مرمت دیواره ‌ها و برطرف کردن مشکلات زیرساختی قلعه ، سیل‌ بندی به عنوان دیواره ‌ی مرمتی جلوی قلعه پرتغالی‌ ها ساختند! اتفاقی که بیشتر به نوسازی قلعه می ماند تا ایمن سازی آن!

جمشید بایرامی ، مشاور استاندار هرمزگان در حوزه گردشگری در جزیره هرمز که نسبت به مرمت‌ های در حال انجام روی دیواره ‌ی قلعه پرتغالی ها معترض است، دراین باره می ‌گوید: ” به دلیل وضعیت کرونا بعد از حدود ۶ ماه توانستم سفری یک روزه به هرمز داشته باشم که با این وضعیت مواجه شدم! آمده ‌اند با سنگ ملون و سیمان روی مرجان‌ ها و سنگ ‌های قدیمی قلعه و خاکِ قرمز را پوشانده ‌اند! از سوی دیگر، چون زیرساختِ دیواره ساروج است، با مصالح امروزی همخوانی ندارد و دیواره بعد از مدتی فرو می ‌ریزد. از سوی دیگر در طرح مرمتی ‌شان دیواره ی قلعه را تا ارتفاع بیشتری از دیواره ‌ی اصلی بالا برده ‌اند! اگر این کار ادامه پیدا کند، همه‌ ی قلعه زیر خروار‌ها سنگ پنهان می ‌شود و دیگر اثری از آن دیده نمی‌ شود. “

جمشید بایرامی ، مشاور استاندار هرمزگان در حوزه گردشگری در جزیره هرمز وضعیت امروز قلعه پرتغالی‌ ها را مانند این می ‌داند که جداره‌ های تخت جمشید را سنگ کنند یا دیواره عالی ‌قاپو را کامپوزیت می ‌کنند! در ادامه می گوید: ” باید همه ‌ی جداره‌ ی بنا و متریال آن را نگهداشت؛ باید این تاریخ و تمدن را نگه داریم و اجازه ندهیم کار مرمت آن‌ ها توسط افرادِ غلط انجام شود. “

وی با اشاره به اعتراضی که میراث فرهنگی استان هرمزگان در این زمینه داشته است، می‌ گوید: ” آن‌ ها در پاسخ اعلام کردند این طرح مرمت توسط میراث فرهنگی کل کشور ابلاغ شده است و استان فقط آن را اجرا می‌ کند؛ در حالی که معتقدم چنین چیزی صحت ندارد! چون کارشناسان مرمت در کار خود بسیار نخبه هستند، آن‌ ها این نوع خطا را انجام نمی‌ دهند. این اقدام یک نوع تخریب فرهنگی است؛ معتقدم حتی مردم بومی همان‌ طور که ۴۰۰ سال قبل این قلعه را ساختند، بهتر از کاری که امروز روی ان انجام شده است، مرمت دیواره را انجام می ‌دادند. “

قلعه پرتغالی ها ؛ مرمت یا تخریب؟ مسئله این است!
در حال مرمت (تخریب!)
قلعه پرتغالی ها ؛ مرمت یا تخریب؟ مسئله این است!
پیش از مرمت

جمشید بایرامی با بیان این که تا پیش از این هم به گردشگران اجازه می ‌دادند تا از دیواره‌ های قلعه بالا بروند! می ‌گوید: ” مگر دیواره ‌های یک قلعه ۴۰۰ ساله چه قدر می ‌تواند وزن تحمل کند که اجازه این کار را می ‌دهند؟ اگر هر نفر ۶۰ کیلو وزن داشته باشد، قطعا چند هزار تن فشار به دیواره ‌های بنا آمده است! معتقدم اگر پرتغالی ‌ها نیز این تصاویر را ببینند متاسف می ‌شوند. اکنون در این شرایط پیشنهاد می‌ کنم که کارشناسانِ مرمتِ پرتغالی نیز به این منطقه بیایند و در همفکری با کارشناسان میراث فرهنگی به بازسازی و مرمت این بنای تاریخی کمک کنند. “

جمشید بایرامی ، مشاور استاندار هرمزگان در حوزه گردشگری در جزیره هرمز در نهایت به گفت‌ و گوی خود با معاونت میراث فرهنگی وزارتخانه میراث فرهنگی درباره‌ ی این تخلف اشاره می ‌کند و خبر می‌ دهد: وی نخست قول پیگیری این اتفاق را داد و یک ساعت بعد اعلام کرد که دستور توقف پروژه را داده است و همچنین تاکید کرده تا با تشکیلِ کمیته‌ ی بازرسی و تحقیق، آن کارشناسان برای بررسی روند مرمت پروژه به هرمز بروند. “

قلعه پرتغالی ها ؛ مرمت یا تخریب؟ مسئله این است!
در حال مرمت (تخریب!)
قلعه پرتغالی ها ؛ مرمت یا تخریب؟ مسئله این است!
در حال مرمت (تخریب!)

جمشید بایرامی در انتها با اشاره به سکوت مدیر کل میراث فرهنگی استان هرمزگان در این زمینه، تاکید می ‌کند: ” آن ‌ها موظف هستند همه اطلاعاتِ پیمانکار را به استانداری بدهند، از پروانه دفتر مهندسیِ مشاورِ طرح گرفته تا کارشناس مرمت و شرکتی که این کار را بر عهده گرفته است و رتبه‌ ی مرمتی آن شرکت و حتی میزانِ بودجه و مراحلِ مرمتی کار. در این شرایط به نظر می ‌رسد اتفاقاتِ رخ داده، باعثِ بروز یک تخلف بزرگ در حوزه‌ی معماری و مرمت آثار تاریخی بوده است. “

انتشار تصاویر مربوط به به اصطلاح مرمت قلعه پرتغالی ها در فضای مجازی، واکنش های گوناگون کاربران را به همراه داشته است! کاربران فضای مجازی با عناوینی چون ” تخریب قلعه پرتغالی های جزیره هرمز به بهانه مرمت ” ، ” این گونه مرمت نیست؛ تخریب فرهنگی و تغییر هویت است! ” و ” وقتی سازمان میراث فرهنگی هرمزگان بنام مرمت، قلعه ‌ی خود را روی قلعه ‌ی پرتغالی ‌ها می ‌سازد! ” و همچنین استفاده از هشتگ های #صدای_هرمز_باشیم و #نجات_قلعه_پرتغالی_ها به این اقدام عجیب و غیرقابل باور، واکنش نشان داده اند.

قلعه پرتغالی ها ؛ مرمت یا تخریب؟ مسئله این است!
در حال مرمت (تخریب!)
قلعه پرتغالی ها ؛ مرمت یا تخریب؟ مسئله این است!
پیش از مرمت

نیما کیوانی ، معمار و موسس استودیوی معماری کیوانی و همکاران که سابقه ی فعالیتِ حرفه ایِ چندین ساله در رشته ی معماری و مرمت ابنیه را دارد، در واکنش به این اتفاق در صفحه شخصی خود در اینستاگرام چنین نوشت: ” مرمت شامل مجموعه مداخله های فنی – عملی است که به منظور حفاظت و تضمین تداوم زمانی یک اثر هنری صورت می گیرد، بدون آنکه اصل بنا یا شکل تاریخی آن را زیر سوال برد. در مرمت فلعه هرمز هیچ یک از اصول مرمت رعایت نشده و عملی که در حال انجام است، آسیب های بسیاری به آن وارد می کند که برگشت پذیر نیست.

دیوار سنگی جدیدی مقابل دیوار تاریخ قلعه هرمز کشیده اند! که این خلاف تمام منشورهای بین المللی مرمت است و باعث آسیب های زیر می شود:

۱- شالوده و جداره تاریخی مدفون می شود و عملا خوانش تاریخی جداره زیر سوال می رود.

۲- اغتشاش بصری به دلیل ناهمگون بودن بخش های تاریخی و جدید.

۳- استفاده از متریال سنگ و ملات سیمان به جای ملات ساروج باعث ایجاد رطوبت محبوس و اشباع در جداره تاریخی و پوسیدگی مصالح تاریخی می شود.

۴- این عمل، برگشت پذیر نیست و جداره تاریخی از بین خواهد رفت.

۵- از بین بردن اتمسفر تاریخی اثر. “

امید است آماده سازی و انتشار این گزارش، قدمی هر چند کوچک باشد در التیام درد این قلعه ۴۰۰ ساله.

 

محمد سیمری

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *